Terminologia i rodzaje dysleksji rozwojowej
Autor: Natalia Czaja (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, doktorantka realizująca komponent dydaktyczny Instytutu Badań Edukacyjnych.)

Specyficzne problemy w uczeniu się istnieją w międzynarodowych klasyfikacjach chorób psychicznych pod opisowymi terminami: ,,zaburzenia uczenia się” lub ,,specyficzne rozwojowe zaburzenia umiejętności szkolnych".1

Mianem specyficznych trudności szkolnych można zatem określić zaburzenia przejawiające się znaczącymi trudnościami w nabywaniu i używaniu takich umiejętności, jak słuchanie, mówienie, czytanie, pisanie, rozumowanie i liczenie. Mogą one współwystępować z innymi problemami rozwojowymi takimi jak deficyty sensoryczne (wady wzroku, słuchu), upośledzenie umysłowe oraz środowiskowymi, wynikającymi z nieprawidłowych metod nauczania, różnic kulturowych i warunków socjoekonomicznych.2

Na ważny aspekt tego zjawiska wskazuje jeszcze kolejna definicja opisywanego zaburzenia: Specyficzne trudności w uczeniu się to długotrwały stan […], który manifestuje się poprzez zakłócenia rozwoju, integracji i realizacji werbalnych oraz niewerbalnych zdolności. Specyficzne trudności w uczeniu się występują jako odmienny rodzaj niepełnosprawności, przy zachowaniu przeciętnej lub ponadprzeciętnej inteligencji, prawidłowo funkcjonujących systemów sensorycznych, właściwej sprawności motorycznej i adekwatnych sprawności uczenia się. Trudności te manifestują się w bardzo różny sposób, zarówno jeśli chodzi o ich zakres, jak i o stopień nasilenia. W ciągu życia mogą one wpływać na poczucie własnej wartości i samoocenę, edukację, aktywność zawodową.3

Dysleksja rozwojowa jest więc ujmowana jako pewien rodzaj specyficznych trudności w uczeniu się, będąc tym samym zaburzeniem komunikacji językowej. Do samego terminu – dysleksja dodaje się przeważnie określenie rozwojowa bądź wrodzona. Nawiązuje to do trudności, które pojawiają się już na początku nauki szkolnej dziecka i trwają przez cały jego okres. Określenie to różnicuje tę przypadłość od tzw. dysleksji nabytej, która dotyczy tylko i wyłącznie ludzi dorosłych po przebytym uszkodzeniu mózgu (co zdarza się w wyniku jego urazu), na skutek którego zostały całkowicie lub w znacznym stopniu utracone opanowane już wcześniej umiejętności pisania i czytania (aleksja4  i agrafia5 lub dysleksja traumatyczna)6.

Zjawisko dysleksji rozwojowej można rozpatrywać w węższym  i szerszym rozumieniu.7 W znaczeniu węższym, termin dysleksja dotyczy tylko specyficznych problemów dotyczących czytania. W tym drugim znaczeniu, zjawisko to jest terminem pojemnym znaczeniowo, wieloznacznym w swej treści, a także niejednorodnym, o czym świadczyć może występowanie w jego ramach różnych podtypów tego zaburzenia. Dotyczy ono zatem trzech głównych rodzajów trudności, które mogą występować w izolacji od siebie, bądź łącznie jako zjawisko sprzężone8. Są to:
  • Dysleksja – jak już zostało wspomniane powyżej, jest to zjawisko niemożności opanowania umiejętności czytania przez dziecko, pomimo znajomości alfabetu oraz usilnych starań ze strony jego samego oraz rodziców czy pedagogów. Etymologicznie słowo to pochodzi z języka greckiego i oznacza: (dis-) – ‘brak, niedobór, niemożność; źle, słabo, ciężko’; lexis – ‘mowa’;
  • Dysgrafia – dotyczy zaburzeń w pisaniu pojmowanego jako czynność graficzna. Często jest to deformacja kształtu liter w tak dużym stopniu, że utrudnia to odczytanie napisanego odręcznie tekstu. Często z dysgrafią idzie w parze dyspraksja – zaburzenie polegające na nieprawidłowej pracy mięśni, uniemożliwiającej skuteczne pisanie oraz umiejętne trzymanie długopisu; etymologia słowa dysgrafia (gr. dis- – ‘brak, źle’; grapho – ‘piszę’), to również zbitka słów z języka greckiego, analogicznie wskazująca na problemy związane z brakiem umiejętności wyraźnego, estetycznego i czytelnego kształtowania liter oraz ich  zapisu;
  • Dysortografia – (gr. orthos – ‘prawidłowy’; grapho – ‘piszę, rysuję’); to trudności w opanowaniu poprawnej pisowni oraz odstępstwa w prawidłowym zapisie wyrazów, związane m.in. z popełnianiem licznych błędów ortograficznych w tekście, pomimo znajomości zasad pisowni.
Rzadkością jest występowanie tylko jednej z wymienionych dysfunkcji (dysleksji, dysgrafii, dysortografii) w izolacji od innych trudności u ucznia. Często problemy z czytaniem są powiązane z robieniem licznych błędów w piśmie, a co z tym nierzadko się łączy – również i z dość niewyraźnym pismem odręcznym. Dlatego każdy przypadek dziecka dyslektycznego należy rozpatrywać indywidualnie i tak do niego podchodzić. Tylko nieliczni nauczyciele zdają sobie sprawę z równoczesnego występowania również i innych zaburzeń o charakterze dyslektycznym. Należą do nich: dyskalkulia9 – trudności w rozwiązywaniu elementarnych czynności i zadań matematycznych, np. dodawania, odejmowania; dysmuzja10  – nieumiejętność zrozumienia podstawowych informacji z zakresu muzyki; dyspinksja11  – brak umiejętności i możności rysowania (często występuje z dysgrafią); dysfonia12  – problemy powiązane ze zbyt cichym i dość niewyraźnym mówieniem; hiperdysleksja13  – kłopoty ze zrozumieniem przeczytanego tekstu. Niepopularność trzech ostatnich jest wynikiem rzadszego ich występowania. W terminologii związanej z problemem dysleksji rozwojowej spotyka się również pojęcie pseudodysleksji14, czyli trudności związanych z czytaniem oraz pisaniem, powstałych na skutek zaniedbań środowiskowych oraz błędów dydaktycznych, a nie mikrouszkodzeń mózgu, tak jak w przypadku dysleksji rozwojowej.
 
Niektórzy badacze15  posługują się jeszcze inną terminologią, wyróżniając dysleksję rozwojową typu: wzrokowego, słuchowego, mieszanego oraz integracyjną. Wiążą to ściśle z zaburzeniami w orientacji wzrokowo-słuchowej, w motoryce ciała, lateralizacji oraz zaburzeniami w orientacji przestrzennej u osób dysfunkcyjnych. I tak, dysleksja typu wzrokowego to zaburzenia dotyczące percepcji wzrokowej i przestrzennej; dysleksja typu słuchowego powiązana jest z zakłóceniami percepcji słuchowej oraz wszelkich funkcji językowych; dysleksja integracyjna – wskazuje tylko na kłopoty związane z  zaburzeniami koordynacji; dysleksja typu mieszanego dotyczy trudności w związku z jednoczesnym występowaniem zakłóceń percepcji wzrokowej, słuchowej i przestrzennej.

Istnieje bogata terminologia oraz liczne poglądy i definicje dysleksji rozwojowej. W ciągu wielu lat badań zmieniało się samo rozumienie tego terminu. Współcześnie16 obowiązującą i wyczerpującą definicją tego problemu wydaje się termin opracowany przez Towarzystwo Dysleksji im. Ortona w USA w 1994 roku:
Dysleksja jest jednym z wielu różnych rodzajów trudności w uczeniu się. Jest specyficznym zaburzeniem o podłożu językowym, uwarunkowanym konstytucjonalnie17. Charakteryzuje się trudnościami w dekodowaniu pojedynczych słów, co najczęściej odzwierciedla niewystarczające zdolności przetwarzania fonologicznego. Trudności w dekodowaniu pojedynczych słów są zazwyczaj niewspółmierne do wieku życia oraz innych zdolności poznawczych i umiejętności szkolnych; trudności te nie są czynnikiem ogólnego zaburzenia rozwoju ani zaburzeń sensorycznych. Dysleksja manifestuje się różnorodnymi trudnościami w odniesieniu do różnych form komunikacji językowej szczególnie  w zakresie czynności czytania i poprawnej pisowni.18

Powyższa definicja może być dodatkowo uzupełniona stwierdzeniem, że współczesne rozumienie pojęcia dysleksji wychodzi poza samą etymologię słowa (zaburzenia nauki czytania i pisania), lecz obejmuje szeroki zespół zaburzeń związanych z wieloma funkcjami poznawczymi, np. funkcjonowaniem języka, uwagą, umiejętnościami rozumowania matematycznego, zdolnościami wzrokowo-przestrzennymi.19

Dysleksję rozwojową stwierdza się tylko w przypadkach, gdy uczeń objęty standardowymi metodami nauczania na poziomie przeciętnym, przy sprzyjających warunkach ekonomicznych, społecznych i kulturowych oraz przy dobrej sprawności narządów zmysłu20 i prawidłowym rozwoju umysłowym, nie jest w stanie opanować podstawowych umiejętności związanych ze swoim etapem rozwoju, adekwatnym do jego wieku. Dysleksja rozwojowa jest więc zaburzeniem związanym z niemożnością opanowania przede wszystkim czynności pisania i czytania w stopniu zadowalającym. Dysfunkcyjności tej nie powinno się utożsamiać z niepełnosprawnością umysłową, ponieważ dzieci dyslektyczne nie są opóźnione w rozwoju umysłowym, mimo że istnieje dość podobne spektrum objawowe dla obu przypadków.

 

1/ Zob. M. Bogdanowicz i G. Krasowicz-Kupis, Czytanie i pisanie jako formy komunikacji językowej, [w:] Podstawy neurologopedii: podręcznik akademicki, red. T. Gałkowski, E. Szeląg i G. Jastrzębowska, Opole 2005, s. 996.

2/ U. Oszwa i A.R. Borkowska, Specyficzne trudności szkolne w opanowywaniu czytania i pisania, [w:] Neuropsychologia kliniczna dziecka. Wybrane zagadnienia, red. A.R. Borkowska i Ł. Domańska, Warszawa 2006, s. 140.

3/ I. Antos, Realizacja modelu pomocy dzieciom ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu w Kielcach, [w:] Dziecko ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w ekosystemie,  red. W. Pilecka, A. Ozga i P. Kurtek, Kielce 2005, s. 398.

4/ Aleksja – utrata umiejętności czytania na skutek uszkodzenia mózgu. Zob. J. Tokarski, Aleksja, [w:] Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1980, s. 20.

5/ Agrafia – zaburzenie zdolności poprawnego zapisu wyrazów. Zob. tamże, s. 11.

6/ Zob. M. Bogdanowicz, Trudności w pisaniu u dzieci, Gdańsk 1989, s. 49.

7/ Zob. G. Krasowicz-Kupis, Psychologia dysleksji, Warszawa 2008, s. 35.

8/ Zob. M. Bogdanowicz, Specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu – dysleksja rozwojowa, [w:] Logopedia. Pytania i Odpowiedzi, red. T. Gałkowski i G. Jastrzębowska, Opole 1999, s. 823.

9/ Zob. G. Krasowicz-Kupis, dz. cyt., s. 36.

10/ Zob. M. Bogdanowicz, O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu – odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli, Lublin 1994, s. 33.

11/ Zob. A. Patro, Dysleksja nie tylko dziecięcy problem, ,,Częstochowski Biuletyn Oświatowy” 2002, nr 2, s. 101.

12/ Zob. B. Musiał, Dysfonia czynnościowa, [on-line:]
http://www.logopedia.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=317&Itemid=37.

13/ Zob. A. Maciuba, Dziecko z ryzykiem dysleksji, [on-line:]
http://www.zss-debica.oswiata.org.pl/pub%20dziecko_z_ryzykiem_dysleksji.htm

14/ Zob. też.

15/ Por. M. Bogdanowicz, G. Krasowicz-Kupis, dz. cyt., s. 987. H. Spionek, Psychologia dysleksji, Warszawa 2008, s. 100-103.

16/ Począwszy od 1998 roku powstawały liczne definicje próbujące ustalić i uporządkować terminologię związaną z dysleksją rozwojową. Teoretycy i praktycy tego problemu nie stworzyli jednak jednej, na tyle wyczerpującej definicji, która uwzględniałaby wszystkie ważne aspekty poruszanego problemu. Niektóre z nich rozpatrują to zjawisko w aspekcie medycznym, inne zaś w ujęciu psychologicznym, pedagogicznym oraz edukacyjnym, uwzględniając nierzadko przyczyny, objawy oraz zakres tej trudności. Najnowszą definicją z 2008 roku jest termin, stworzony przez Academy of Orton Gillingham Practicioners and Educators, kładący szczególny nacisk na problemy językowe tego zjawiska: ,,Dysleksja rozwojowa to trudności w używaniu i przetwarzaniu kodów językowych/symbolicznych – alfabetycznych znaków reprezentujących dźwięki mowy (…) Te trudności znajdują odzwierciedlenie na kontinuum językowym, które zawiera mowę (mówienie), pismo (pisanie) i rozumienie języka. Dzieci i dorośli z dysleksją zwykle nie mogą osiągnąć biegłości w posługiwaniu się podstawowymi elementami systemu językowego w danej kulturze pomimo tradycyjnego szkolnego nauczania. Ponieważ język jest koniecznym narzędziem, na którym opiera się edukacja, osoby z dysleksją często doświadczają trudności we wszystkich edukacyjnych dziedzinach”. Cyt. za: G. Krasowicz-Kupis, dz. cyt., s. 60.

17/ Konstytucjonalny – dotyczący budowy organizmu. Zob. J. Tokarski, Konstytucjonalny, [w:] Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1980, s. 383.

18/ E. Kalinowska, Pojęcie dysleksji, jej rodzaje i przyczyny, [w:] Terapia pedagogiczna, red. E.M. Skorek, t. 1, Kraków 2005, s. 25.

19/ Zob. U. Oszwa i A.R. Borkowska, dz. cyt., s. 156.

20/ Należy odróżnić dysleksję rozwojową od optodysleksji. W obu przypadkach objawy są identyczne i tożsame ze sobą, a także utrudniają czytanie i pisanie, niemniej jednak optodysleksja wynika z zaburzeń narządów wzroku.