Reedukacja.pl
Leworęczny nie znaczy gorszy (cz. 2)
Autor: Anna Jurek (Podyplomowe Centrum Kształcenia Ustawicznego Szkół Wyższych w Opolu)

Lateralizacja i jej modele

Funkcjonalna przewaga stronna to inaczej lateralizacja. Objawia się ona jako preferencja do używania ręki, nogi, oka i ucha leżących po tej samej stronie osi ciała. Większość szlaków nerwowych wiążących narządy ruchu i zmysłu z mózgiem krzyżuje się. U osób praworęcznych występuje wyraźna asymetria funkcjonalna i anatomiczna – lewa półkula odbiera informacje z prawej połowy ciała i z prawej strony otoczenia oraz steruje ruchami prawej ręki, prawa półkula odbiera zaś informacje i zawiaduje ruchami z lewej strony ciała. U osób leworęcznych asymetria taka nie występuje lub jest mniej wyraźna. Wynika to ze znacznych różnic indywidualnych w tym zakresie. Część osób leworęcznych posiada wzorzec asymetrii taki jak u praworęcznych, część odwrotny, a u niektórych brak jest asymetrii.
Dziecko rodzi się z określonym genotypem – predyspozycją do danego modelu lateralizacji. W ciągu życia ustala się fenotyp, czyli model lateralizacji, który ukształtował się w wyniku genotypu i oddziaływania czynników egzogennych i endogennych (Bogdanowicz 1992). Wśród modeli lateralizacji wyróżnia się lateralizację jednorodną (prawostronną, lewostronną) oraz niejednorodną (skrzyżowaną i nieustaloną). Dominacja oka czy ucha nie zawsze jest zgodna z ostrością widzenia i słyszenia.
U większości dzieci już w wieku 2-3 lat można stwierdzić silnie ukształtowaną praworęczność, podczas gdy leworęczność ustala się zazwyczaj między 3 a 4 rokiem życia (Hildreth 1949, Spionek 1963, za: Bogdanowicz 1992). 
Czasem silna dominacja ręki zaznacza się już w życiu prenatalnym. W czasie badań USG na monitorze można zaobserwować już w 15 tygodniu ciąży, że niektóre dzieci do przemieszczania się w łonie matki używają głównie lewej ręki, wykazują też preferencje do ssania lewego kciuka (Carter 1999). Badania naukowe wykazały, że silna dominacja w zakresie ręki może też zaznaczyć się już w dwa tygodnie po urodzeniu, gdyż praworęczny noworodek zaczyna wtedy przyglądać się swojej prawej ręce. Lewą ręką zainteresuje się dopiero ok. 40 dni po urodzeniu (Spionek 1965). 

Zaobserwowano, że praworęczne niemowlę położone na brzuszku, obraca główkę w prawą stronę, a niemowlęta leworęczne w lewą stronę lub nie wykazują żadnej preferencji (Turkewitz 1998, za: Martin 2001; Healey 2003). Niektóre niemowlęta wolą trzymać grzechotkę w lewej ręce. Jeśli przełożymy takiemu dziecku zabawkę do prawej ręki, już po chwili grzechotka znowu znajdzie się w jego lewej ręce. Około 12 miesiąca życia lateralizacja czynności staje się mniej zauważalna, ponieważ dziecko zaczyna stawiać wtedy pierwsze kroki. Chód jest czynnością symetryczną i w jednakowym stopniu angażuje obie kończyny dolne, a tym samym obie półkule mózgowe. Dopóki czynność ta nie zostanie w pełni zautomatyzowana, trudno będzie stwierdzić u dziecka dominację prawej lub lewej strony ciała. (Warto przy okazji wspomnieć, że dziecko, które uczy się chodzić, stale jest narażone na upadki. Drobne, ale częste urazy głowy, które mogą nastąpić, jeśli dziecko nie jest asekurowane, często w skutkach okazują się tak samo groźne, jak jednorazowe poważne uszkodzenia połączone z wylewami śródczaszkowymi).  
Ustalanie się dominacji ręki jest sprawą indywidualną i przebiega w różny sposób u poszczególnych dzieci. O opóźnieniach tego procesu możemy mówić, kiedy dominacja ręki nie ustaliła się w ciągu pierwszego roku nauki szkolnej. U uczniów powyżej 10 roku życia nieustalona lateralizacja może być interpretowana jako zaburzenie rozwoju. Dzieci takie zazwyczaj napotykają trudności w nauce (Bogdanowicz 1992).

Jeśli dziecko posługuje się na zmianę lewą lub prawą ręką, może świadczyć to o braku dominacji jednej z półkul dla czynności manualnych. Oburęczność jest częstym zjawiskiem u dzieci do 4 roku życia. Wśród dzieci oburęcznych można wyróżnić dwie grupy: oburęcznych wtórnie i pierwotnie (Bogdanowicz 1992). U dzieci pierwotnie oburęcznych proces lateralizacji przebiega w sposób zwolniony. Obie ręce tych dzieci są mało sprawne, często również występuje brak koordynacji między nimi. Oburęczność pierwotna zazwyczaj współwystępuje z różnego rodzaju zaburzeniami. Oburęczność wtórna jest wynikiem wieloletniego treningu ręki niedominującej. Ćwiczenia takie są podejmowane głównie przez osoby, które wykonują zajęcia wymagające dużej sprawności obu rąk (np. gra na fortepianie). W takich wypadkach ćwiczona jest jednocześnie biegłość prawej i lewej ręki oraz ich współdziałanie. Podjęcie takiego treningu przez dziecko po 9 roku życia nie powinno spowodować żadnych niekorzystnych następstw, ponieważ w tym wieku ośrodki mowy już się ustaliły w jednej z półkul (Bogdanowicz 1992).

Oburęczność wtórna może być jednak zjawiskiem negatywnym w przypadku niesłusznego przeuczania dziecka z silną dominacją czynnościową lewej ręki na prawą rękę. W efekcie tej decyzji żadna z rąk nie jest sprawna, a taka ingerencja może spowodować konflikt dominacji półkul mózgowych.

Przyczyny leworęczności

Badania dotyczące przyczyn leworęczności na razie nie dały ostatecznej i jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Są one kontynuowane i przynoszą wciąż nowe informacje, które stale weryfikują i uzupełniają naszą dotychczasową wiedzę. Według badań klinicznych i anatomofizjologicznych leworęczność może być wynikiem działania wielu czynników. Teorie dotyczące tej kwestii nie wykluczają się wzajemnie, ponieważ różne czynniki mogą jednocześnie oddziaływać na daną osobę. Leworęczność może być spowodowana przyczynami genetycznymi, organicznymi, środowiskowymi lub kulturowymi. Istnieje także hipoteza o hormonalnym podłożu tego zjawiska.

O tym, że czynnik genetyczny odgrywa ważną rolę, świadczą dane dotyczące częstszego występowania leworęczności w niektórych rodzinach. Przykładem może być tu brytyjska rodzina królewska: królowa Wiktoria i Elizabeth Bowes-Lyon, czyli Królowa Matka preferowały lewą rękę, również królowa Elżbieta II, książę Karol i jego syn William sprawniej posługują się lewą ręką.
Prawdopodobieństwo urodzenia leworęcznego dziecka wynosi 46 proc., gdy oboje rodzice są leworęczni i zaledwie 2 proc., gdy oboje są praworęczni. Jeśli jeden z rodziców jest leworęczny, to prawdopodobieństwo leworęczności dziecka wzrasta do 17 proc. (Grabowska, Yamazaki 1994; Szeląg 2003). O genetycznym podłożu leworęczności świadczy również fakt, że istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia leworęczności u mężczyzn (12,6 proc.), niż u kobiet (9,9 proc.) (Bragdon, Gamon 2003). Badania wskazują również, że leworęczność rodzinna może w istotny sposób wpływać na lateralizację funkcji w mózgu: osoby praworęczne, u których w rodzinie występuje leworęczność, bardzo często charakteryzują się podobną organizacją funkcjonalną mózgu, jak osoby leworęczne (Grabowska 2003).
Jednak leworęczność jest nie tylko skutkiem cech odziedziczonych, ponieważ nierzadkie są przypadki, gdy jedno z bliźniąt jednojajowych jest prawo-, a drugie leworęczne (Grabowska, Yamazaki 1994). Z badań wynika, że około 20 proc. bliźniąt jednojajowych różni się między sobą ręcznością (Carter 1999; Bragdon, Gamon 2003).

Do organicznych przyczyn leworęczności zaliczyć należy przede wszystkim powikłania ciąży i porodu i ich konsekwencje w postaci uszkodzeń lewej półkuli. W takich przypadkach z leworęcznością mogą współwystępować również inne zaburzenia, jak: opóźnienie rozwoju mowy, jąkanie, dysleksja, epilepsja, zaburzenia zachowania, a nawet upośledzenie umysłowe. Badania naukowe wykazały, że wśród osób lewo- i oburęcznych porody z powikłaniami występowały prawie dwukrotnie częściej (odpowiednio 40 i 41 proc.), niż wśród osób praworęcznych (22 proc.) (Grabowska, Yamazaki 1994).

Koncepcja hormonalna mówiąca o tym, że leworęczność może być wynikiem nadprodukcji testosteronu w okresie prenatalnym, na razie nie dostarczyła w pełni wiarygodnych dowodów potwierdzonych badaniami naukowymi, niemniej jednak jest ona interesująca dla wielu badaczy. Według tej teorii zbyt wysoki poziom męskiego hormonu płciowego działa hamująco na rozwój lewej półkuli, co powoduje kompensację poprzez intensywny rozwój prawej. Właśnie dzięki temu – zdaniem amerykańskiego twórcy tej hipotezy, Normana Geschwinda – wśród leworęcznych jest tylu wybitnych matematyków, plastyków, muzyków i konstruktorów (Geschwind, Galaburda 1987).

Leworęczność może być też efektem celowego przeuczania lub treningu lewej ręki (np. na skutek utraty prawej kończyny) albo wynikiem uszkodzenia lewej półkuli we wczesnym dzieciństwie (Bogdanowicz 1992).



Występowanie leworęczności na świecie

Dla człowieka, jako gatunku, charakterystyczną cechą jest praworęczność. Międzynarodowe analizy porównawcze prowadzone w różnych krajach świata wykazały, że praworęczni stanowią ok. 90 proc. populacji ludzi (Carter 1999; Martin 2001; Bragdon, Gamon 2003; Grabowska 2003; Szeląg 2003). Posługują się oni w codziennych czynnościach prawą ręką; lewa ręka pełni jedynie rolę pomocniczą, służy też do wykonywania czynności nie wymagających większej precyzji (np. przenoszenie ciężarów). G. N. Martin (2001) nazywa prawą rękę „manipulatorem” przedmiotów, lewą natomiast określa mianem „uchwytu”. Badania ultrasonograficzne pokazują, że już w życiu płodowym 90 proc. dzieci preferuje ssanie prawego kciuka. Jest to więc zgodne z proporcjami ludzi prawo- i leworęcznych wśród dorosłej populacji (Healey 2003).

W dużym stopniu o tym, czy dziecko będzie posługiwać się prawą czy lewą ręką decydują czynniki kulturowe. Inkowie czcili ludzi leworęcznych. Członkowie plemienia Zuni żyjącego w Ameryce Północnej wierzyli, że ludzie leworęczni przynoszą szczęście. Były to jednak wyjątki. W wielu społeczeństwach ludzie posługujący się lewą ręką są postrzegani jako odbiegający od normy. Przed upadkiem komunizmu w Albanii leworęczność była ... nielegalna (Wiedza i Życie 9/2003). W niektórych państwach Afryki i krajach muzułmańskich istnieje silna presja na używanie ręki prawej. Religia islamska surowo przestrzega podziału na czynności rytualnie „czyste” i „brudne”. Nie wolno np. sięgać po jedzenie ręką lewą, uważaną za nieczystą. W krajach tych leworęcznych jest jedynie kilka procent. Podobnie w Chinach i Japonii, gdzie rygorystycznie uczy się dzieci pisania prawą ręką. Co ciekawe, dzieci potencjalnie leworęczne piszą prawą ręką, jednak wiele z nich pozostałe czynności wykonuje częściej lewą ręką. W krajach tych odnotowuje się od 3-4 proc. przypadków leworęczności. Pewne plemię amazońskie, które do niedawna żyło w całkowitej izolacji od świata, wywierało tak silny nacisk na dzieci, aby posługiwały się prawą ręką, że nie odnotowano tam żadnej osoby leworęcznej. Dokładne obserwacje badaczy wykazały, że o praworęczności nie decydowały czynniki genetyczne, lecz kulturowe (Grabowska, Yamazaki 1994). Niedawno przeprowadzone badania dotyczące preferencji lateralnej w Indiach wykazały, że współczynnik leworęczności w tym kraju jest mniejszy niż w państwach zachodnich. Nie wiadomo, czy jest to wynik oddziaływania czynników środowiskowych i kulturowych czy odmienność genotypu. Według danych statystycznych od 10-15 proc. Amerykanów i Brytyjczyków stanowią osoby sprawniej posługujące się lewą ręką. Najwięcej leworęcznych jest wśród Żydów i Eskimosów – około 20 proc..

O wpływie otoczenia na osoby leworęczne świadczą też dane z krajów Europy. Kiedyś częściej zmuszano dzieci do posługiwania się prawą ręką, więc wśród osób starszych jest znacznie mniej leworęcznych (kilka procent) niż wśród nastolatków (około 15 proc.). Inna z teorii tłumaczy fakt występowania niższego odsetka leworęcznych wśród starszych tym, że leworęczni umierają wcześniej, gdyż mają słabszy układ odpornościowy i żyjąc w świecie przystosowanym dla praworęcznych, częściej ulegają nieszczęśliwym wypadkom (Grabowska, Yamazaki 1994). Chris McManus, neurolog zajmujący się ręcznością, twierdzi, że następują zmiany w frekwencji genów, co powoduje, iż obecnie więcej jest genów odpowiedzialnych za leworęczność, niż to było w przeszłości. Dowiódł on, że w kręgu kultury zachodniej takie zmiany nastąpiły (Healey 2003).

Postępowanie z dzieckiem leworęcznym

Umiejętne postępowanie z dzieckiem leworęcznym pozwala uchronić je przed niepowodzeniami, pomaga pokonać trudności, umożliwia mu prawidłowy wszechstronny rozwój. Ważne jest zapewnienie dziecku właściwej atmosfery, która spowoduje, że nie będzie ono czuło się gorsze od innych. Nie należy go też traktować w sposób szczególny i uprzywilejowany, gdyż otaczanie dziecka leworęcznego nadmierną opieką może przynieść skutki odwrotne od zamierzonych. Niezbędne jest jednak odpowiednie prowadzenie dziecka od okresu niemowlęcego aż do końca nauczania wczesnoszkolnego, czyli do momentu, kiedy opanuje ono w sposób automatyczny czynność pisania. Niewłaściwe postępowanie z dzieckiem leworęcznym może być przyczyną niepowodzeń szkolnych, co w konsekwencji często powoduje zaburzenia w sferze emocjonalno-motywacyjnej (Bogdanowicz 1992).

Konieczna jest możliwie wczesna diagnoza: obserwacja od pierwszych miesięcy i badanie diagnostyczne w wieku przedszkolnym, najlepiej w 5-6 roku życia. Przeprowadzając badanie lateralizacji można wykorzystać próby do jej ustalenia, które zostały zamieszczone w 5 numerze Modelowego Nauczania (Jurek 2004).
W niektórych przypadkach można podjąć próby przeuczania dziecka do posługiwania się prawą ręką. Próby takie nie powinny być ryzykowne w stosunku do dziecka oburęcznego i jednocześnie prawoocznego lub dziecka z niewielką przewagą lewej ręki. Zawsze jednak szanujemy jego wybór i nigdy nie czynimy takich prób na siłę, wbrew woli dziecka i całkowitej jego akceptacji. Trzeba pamiętać, że trening ręki niedominującej jest ingerencją w czynności neurofizjologiczne mózgu, skutkiem czego może być zmiana dominacji półkul (por. Bogdanowicz 1992).

Nie należy przestawiać na rękę prawą dzieci lewostronnie zlateralizowanych, dzieci oburęcznych i lewoocznych, o silnej przewadze lewej ręki oraz dzieci opóźnionych umysłowo. Decyzja taka jest sprawą indywidualną i powinna być podejmowana w odniesieniu do każdego dziecka oddzielnie. Z badań prowadzonych przez M. Sováka (Sovak 1962, za: Bogdanowicz 1992) wynika, że u dzieci leworęcznych przestawionych na siłę na prawą rękę we wczesnym okresie dzieciństwa stwierdzono zaburzenia różnego typu. Większość z nich wykazywała zaburzenia w zachowaniu: nieposłuszeństwo, agresję lub apatię. W niektórych przypadkach zaburzenia były tak poważne, że dzieci wymagały opieki psychiatrycznej. Badania wykazały ponadto: zaburzenia nerwicowe pod postacią mutyzmu, moczenia nocnego i postawy lękowej wobec otoczenia, jąkanie, tiki, niepokój ruchowy (np. wstawanie i chodzenie po klasie bez wyraźnej przyczyny), niechęć do szkoły (torsje przed wyjściem do szkoły, wagary, wrogi stosunek do nauczycieli), pogarszanie się postępów szkolnych, małą sprawność ruchową, trudności w czytaniu i pisaniu, trudności w graficznym poziomie pisma, brak zainteresowania nauką.

Również wyniki najnowszych badań naukowych potwierdzają niekorzystne konsekwencje wymuszonej praworęczności (Siebner i wsp. 2002, za: Gut 2003). Różnice w asymetrii funkcjonalnej związanej z ruchami rąk podczas pisania między osobami praworęcznymi i przestawionymi na praworęczność są znaczne. Mimo, iż osoby przestawione na prawą rękę od wielu lat się nią posługiwały, to nadal można było obserwować aktywację ich prawej półkuli w czasie pisania. Zdaniem badaczy aktywność ta może świadczyć o wciąż utrzymującej się leworęczności i o niskiej zdolności kory mózgowej do ulegania plastycznym zmianom. Kontynuacji tych badań podjęła się Pracownia Psychofizjologii im. M. Nenckiego PAN. Potwierdzenie empiryczne słabych zdolności układu nerwowego do ulegania zmianom plastycznym będzie niezwykle ważne z punktu widzenia diagnozy prawo- i leworęczności.   

Z badań M. Sováka (Sovak 1962, za: Bogdanowicz 1992) wynika, że w przypadku dzieci w wieku 5-7 lat można jeszcze naprawić szkody spowodowane niesłusznym przestawianiem na prawą rękę. Jednak im dłużej trwa przeuczanie, tym trudniej się z niego wycofać. Zakłócenia w rozwoju funkcjonowania organizacji mózgu nakładają się na siebie i utrwalają. U dzieci 10-12-letnich na skutek ukształtowania się nowego modelu lateralizacji powrót do pierwotnie dominującej lewej ręki jest znacznie trudniejszy lub nawet niemożliwy.

Dzieci leworęczne, które nie były przestawiane na prawą rękę, nie wykazywały zaburzeń. Przeuczanie, stosowane pod presją, powoduje nie tylko niepowodzenia szkolne, ale również narusza osobowość dziecka i zakłóca jego interakcje społeczne, a trudności adaptacyjne występujące od początku nauki nie zmniejszają się, ale nasilają w starszych klasach (Bogdanowicz 1992). 

Typowe dla dzieci już w wieku przedszkolnym z silnie ukształtowaną przewagą stronną jest przedstawianie na rysunkach postaci, które w zależności od preferencji dziecka trzymają różne przedmioty w prawej bądź w lewej ręce (por. rys.).

Rys. 1: Na górze rysunki wykonane przez leworęczne dziecko, na dole prace dziecka praworęcznego.

Leworecznosc_1
 
A zatem jeśli dziecko preferuje lewą rękę, należy przede wszystkim zaakceptować jego wybór oraz zadbać o usprawnianie szybkości i precyzji ruchów tej ręki poprzez organizowanie mu atrakcyjnych zajęć ruchowych i grafomotorycznych. Wiele interesujących propozycji zawiera program przygotowujący dziecko leworęczne do pisania LEWa ręka rysuje i pisze M. Bogdanowicz i M. Rożyńskiej (2003). Zadania zawarte w trzech zeszytach z pewnością przyczynią się do usprawnienia koordynacji wzrokowo-ruchowej. Pamiętać należy również, że ćwiczenia powinny dotyczyć zarówno dużych mięśni ramienia, jak i drobnych mięśni palców. Niezwykle korzystne dla dziecka leworęcznego jest pisanie i rysowanie na tablicy.