Integracja sensoryczna. Wybrane wskaźniki zaburzeń.
Autor: Zbigniew Przyrowski (Polskie Stowarzyszenie Terapeutów Integracji Sensorycznej)

Integracja sensoryczna to proces neurologiczny, organizujący wrażenia płynące z naszych zmysłów w taki sposób, by mogły być użyte do celowego działania. W procesie tym mózg informacje otrzymane ze wszystkich zmysłów segreguje, rozpoznaje, interpretuje, łączy ze sobą i wcześniejszymi doświadczeniami odpowiadając na wymagania płynące ze środowiska.

Zmysły dostarczają informacji o fizycznej kondycji naszego ciała i otoczenia wokół nas. Dane te pochodzą z receptorów wzrokowych, słuchowych, dotykowych, węchowych, smakowych, a nawet ze specjalnego zmysłu rejestrującego ruch (układ przedsionkowy). Mózg nieustannie organizuje te wiadomości – lokalizując je, rozpoznając, segregując i integrując. Gdy płyną one w prawidłowej organizacji, mózg może je użyć do formułowania percepcji, planowania ruchu, napięcia mięśniowego, postawy, emocji, mowy, uczenia się (pisania, czytania) i wielu innych. Dr. Ayres w swych pracach podkreśla, że niemowlę widzi, słyszy i czuje bodźce dochodzące z jego ciała i otoczenia, ale nie jest jeszcze zdolne do różnicowania znaczenia dźwięków, oceny odległości, koordynacji ruchów, itd. W miarę rozwoju dzięki zdolności do organizacji wrażeń sensorycznych kształtuje się koncentracja na doznaniach sensorycznych, właściwa rejestracja i przetwarzanie, rozwija się integracja sensoryczna prowadząc do koordynacji ruchów i organizacja zachowania.

Adekwatna integracja sensoryczna jest podstawą do prawidłowego rozwoju ruchowego, uczenia się i zachowania. Wysoce skomplikowane procesy, takie jak koordynacja ruchowa, planowanie ruchu, percepcja słuchowa, czy wzrokowa, mowa, czytanie, pisanie, czy liczenie, są zależne od procesów integracyjnych dokonujących się w ośrodkowym układzie nerwowym.

Wszystkie wyższe procesy umysłowe zależą szczególnie od adekwatnej organizacji wrażeń w pniu mózgu, gdzie mają swój początek procesy integracyjne. Dopiero po przejściu pnia mózgu może dokonywać się bardziej szczegółowe opracowywanie wrażeń sensorycznych w korze mózgowej. Stwierdzenie to wynika z założenia, że mózg funkcjonuje jako całość. Na poprawność procesów korowych, takich jak np. percepcja wzrokowa, zdolność do czytania, pisania i inne, mają wpływ procesy integracyjne, dokonujące się w ośrodkach podkorowych i na odwrót, na zasadzie sprzężenia zwrotnego.

Na skutek różnych czynników wpływających na rozwój dziecka podczas ciąży, czynników okołoporodowych i pojawiających się w późniejszym rozwoju może dojść do zaburzeń w procesach integracji sensorycznej.

Do diagnozy tych zaburzeń stosujemy   specjalne metody: Kliniczną Obserwację, Południowo-Kalifornijskie Testy Integracji Sensorycznej /SCSIT/ i Testy Praksji /SIPT/. Dysfunkcje SI mogą mieć różne nasilenie, od łagodnego, po znaczne i przejawiać się w różny sposób. Symptomy zaburzeń SI często ze sobą współwystępują tworząc syndromy wyłonione przez Ayres i jej współpracowników na podstawie analizy czynnikowej wielu badań różnych grup dzieci.
WYBRANE WSKAŹNIKI ZABURZEŃ INTEGRACJI SENSORYCZNEJ:

Rodzice, uważnie obserwując swoje dziecko, potrafią dostrzec niepokojące zachowania dziecka, które mogą być objawem zaburzonej integracji sensorycznej. Jednym z pierwszych objawów, jakie możemy obserwować w okresie niemowlęcym, są trudności dziecka w zrozumieniu położenia i ruchu ciała w przestrzeni. Niektóre niemowlęta boją się ruchu, jeżeli informacje wewnętrzne z mięśni, stawów i układu równowagi nie są precyzyjnie opracowywane przez ich układ nerwowy. W wyniku tego, gdy matka próbuje tulić swoje dziecko, reaguje ono płaczem i odpychaniem. Albo, gdy matka przekręci dziecko na plecy aby trzymać je do karmienia, może ono płakać i wyginać ciało, jeśli ojciec unosi je do góry obraca się z nim jest przerażone, ponieważ nie jest w stanie wyraźnie sobie uzmysłowić, jakie ruchy wykonuje jego głowa i staje się przytłoczone bodźcami i wystraszone.

Istnieje grupa dzieci, które są przeciążone normalnie występującymi bodźcami sensorycznymi, określamy je jako dzieci z zaburzeniami regulacji. Zachowanie tych dzieci odbiega od zachowania prawidłowo rozwijającego się niemowlęcia, które może oczywiście mieć krótkie okresy płaczu. Jednak niemowlęta z zaburzeniami integracji sensorycznej zasadniczo płaczą przez większą część dnia. Te niemowlęta również śpią niespokojnie. Ich cykl dobowy snu i czuwania jest zaburzony, dlatego mogą mało spać lub mieć krótkie okresy snu i zasypiać lub budzić się z płaczem. W okresie poniemowlęcym dzieci z zaburzeniami regulacji mogą bardzo łatwo wpadać w złość lub mieć poważne trudności przy dokonywaniu jakiejkolwiek zmiany, takiej jak wchodzenie i wychodzenie z wanny lub opuszczanie domu, aby gdzieś pójść. Dziecko, które nie radzi sobie z przetwarzaniem informacji sensorycznych będzie miało problemy z zachowaniem się spokojnie w miejscu, w którym jest dużo bodźców, takim jak sklep spożywczy i będzie prawdopodobnie złościć się i płakać.

W tym wieku można zacząć obserwować niektóre z wyzwań, przed jakimi dzieci stają, gdy nie opracowują w sposób właściwy informacji sensorycznych o położeniu ciała w przestrzeni. Możemy dostrzec pewne opóźnienia rozwojowe w opanowywaniu umiejętności siadania i stania oraz bezpiecznego, skoordynowanego poruszania się w przestrzeni. Często zauważamy pewne różnice jakościowe, szczególnie podczas przemieszczania się w bezpieczny sposób w przestrzeni. A więc możemy zobaczyć dzieci wpadające często na coś lub przewracające się. Mogą też nie umieć manipulować skutecznie zabawką nie używając przy tym zbyt dużo siły, łatwo więc mogą zabawkę zepsuć i stają się sfrustrowane. Wiedza o tym, jak zręcznie posługiwać się zabawką opiera się na informacjach otrzymywanych w czasie zabawy z naszych mięśni i stawów.

Wraz z wejściem dziecka w wiek przedszkolny oczekujemy coraz większego rozwoju umiejętności, takich jak huśtanie się na huśtawce, jazda na trzykołowym rowerku, czy samodzielne ubieranie się i jedzenie. Często dzieci z zaburzoną integracją sensoryczną mają problemy z opanowaniem tych umiejętności i mogą wyrazić swoją wielką frustrację i/lub po prostu wycofać się, nie chcąc pewnych czynności wykonywać. Mogą również być skłonne raczej do porzucania swoich zabawek niż bawienia się nimi w celowy sposób.

Gdy dzieci z zaburzoną integracją sensoryczną wchodzą w wiek szkolny, ich fizyczne sprawności, umiejętność ubierania się i jedzenia mogą wciąż być dla nich problemem, podobnie jak używanie kredek i ołówków. Często mają trudności w pisaniu i rysowaniu szybko się męczą. Inne, na skutek zaburzeń w prawidłowym rozwoju ruchowym oczu, mają problemy w nauce czytania. Czytają wolniej, gubią linię w której czytały. Mają problemy z przepisywaniem z tablicy, znacznie dłużej przepisują niż inne dzieci, gubią litery, opuszczają wyrazy. Wszystkie te problemy sprawiają, że mówi się o nich, iż mają trudności w uczeniu się /lub dysleksję, czy dysgrafię/. Czasem podejmowane formy terapii /reedukacja/ nie przynoszą efektu.

Gry, w które dzieci w wieku szkolnym zwykle grają ze swoimi rówieśnikami i dorosłymi są coraz bardziej złożone, o większej liczbie etapów i reguł. Niejednokrotnie dzieci z zaburzoną integracją sensoryczną mają problemy z tym, co określamy jako planowanie motoryczne lub praksja, a to oznacza, że trudności w planowaniu i wykonywaniu czynności są sekwencją kilku elementów składowych. To jest szczególnie widoczne wtedy, gdy czynność albo gra jest nowa lub dziecko nie wykonuje tego cały czas. Dzieci te nie uczestniczą w wielu grach, ponieważ mają słabą koordynację lub nie rozumieją reguł gry. Inne dzieci będą często docinać im i mogą mówić „Och, on po prostu nie jest tak fajny, żeby bawić się z nim”. Dziecko z zaburzeniami integracji sensorycznej zużywa tak dużo energii próbując wyobrazić sobie, jak poruszać swoim ciałem i zachowywać się w czasie gry, że nie zostaje mu już dużo energii do zrozumienia niuansów tego, co robi lub czym się bawi.

W wieku szkolnym obserwujemy również trudności z tym, co często jest określane jako modulacja sensoryczna, to znaczy właściwe odbieranie informacji sensorycznej, przetworzenie i wykorzystanie jej, aby odpowiedzieć reakcją adekwatną do aktualnie wykonywanego zadania. Często widzimy jednostki, które są bardzo wrażliwe na takie bodźce sensoryczne, jak jasne światło (świetlówki, jasne słońce), dźwięk (dzwonek szkolny, hałas na przerwie za oknem klasy, głos, krzyk pani), zapach (perfumy, zapachy dochodzące z kuchni), dotyk (niespodziewany dotyk kolegi, nagłe niespodziewane pogłaskanie po głowie, czy siedzenie w metrze, tramwaju, czy autobusie w drodze do szkoły, mając wokół siebie bliskość innych ludzi i całe to zamieszanie). Wszystko to powoduje nadmierne pobudzenie systemu nerwowego dziecka i dezorganizację zachowania. Dzieci te maja kłopoty z koncentracją, są nadruchliwe i sprawiają wiele kłopotów w szkole na lekcjach, podczas przerw i w domu. A ponieważ zaburzeń integracji sensorycznej nie można naprawić słowami, nie można ich uspokoić, wyciszyć, prosząc o to lub zakazując biegania i poruszania się. 

Oczywiście przedstawione wybrane przejawy zaburzeń integracji sensorycznej nie wyczerpują wszystkich wskaźników. Problemy integracji sensorycznej powodują, że wcześniej, czy później dziecko trafia do psychologa, który ma odpowiedzieć, dlaczego tak się zachowuje, dlaczego brzydko pisze, dlaczego ma problemy z czytaniem? Odpowiedzi są różne, ale z reguły wskazuje się na problemy percepcyjne, jako przyczynę tych niepowodzeń, a więc te, które dokonują się na poziomie korowym. Terapeuci integracji sensorycznej starają się dokonać nieco głębszej analizy przyczyn, docierając do głębszych warstw OUN (Ośrodkowego Układu Nerwowego). Na podstawie szczegółowej diagnozy /przeprowadzenie kilkunastu testów i kilkunastu prób klinicznych/ dokonują oceny procesów integracji sensorycznej. Po przeprowadzeniu diagnozy rodzice otrzymują na piśmie orzeczenie i program terapii. Aby zostać terapeutą integracji sensorycznej, który dokonuje diagnozy i prowadzi terapię, należy przejść cykl szkoleń. Takie szkolenia od 1997 roku prowadzą m.in. instruktorzy Polskiego Stowarzyszenia Terapeutów Integracji Sensorycznej (www.pstis.pl).