W czym tkwi fenomen Elementarza Falskiego (część I)
Autor: Anna Jurek (Podyplomowe Centrum Kształcenia Ustawicznego Szkół Wyższych w Opolu)

Sto lat temu w roku 1910 została wydana w Krakowie pierwsza wersja elementarza Mariana Falskiego pt. Nauka czytania i pisania. Ukazanie się tego podręcznika było wydarzeniem o historycznym znaczeniu w literaturze polskiej i światowej. Na międzynarodowej wystawie podręczników dla dzieci w Brukseli podręcznik Falskiego został uznany za jeden z najlepszych na świecie. 

Autor Elementarza podkreślał, że bardzo ważne znaczenie ma odpowiedni moment rozpoczynania nauki czytania. Mając na uwadze harmonijny rozwój psychoruchowy dziecka[1], przestrzegał, by nie rozpoczynać nauki czytania zbyt wcześnie, czyli „przed wejściem w okres drugiego ząbkowania, gdyż niektóre dzieci wkrótce po rozpoczęciu nauki czytania zaczynają zacinać się, jąkać, bełkotać – nie tylko przy czytaniu, lecz i przy mówieniu w ogóle, następuje też jednocześnie powstrzymanie postępów dziecka w opanowywaniu mowy swobodnej” (Falski 1921: 386).

Falski był przekonany, że dla rozwinięcia choćby najskromniejszej koncepcji nie wystarczą badania eksperymentalne i praktyka szkolna. Uważał, że niezbędna jest również wiedza z zakresu językoznawstwa, psychologii oraz poznanie dziejów dydaktyki czytania i pisania w różnych krajach, dlatego też nieustannie zgłębiał tajniki tych dziedzin i stale pracował nad udoskonalaniem swojego podręcznika, by jak najlepiej spełniał on swoje zadanie[2].

W pierwszej wersji elementarza na kilkunastu początkowych stronach M. Falski zastosował metodę całościowego rozpoznawania wyrazów, ale po przeprowadzeniu w latach 1910-1920 własnych badań laboratoryjnych nad procesem czytania i pisania, doszedł do wniosku, że metoda ta miała niewielkie wartości kształcące, i już w kolejnym wydaniu podręcznika pt. Elementarz powiastkowy dla dzieci (1921) całkowicie wyeliminował wstępny etap ćwiczeń na rozpoznawanie wyrazów jako całości. Był też zdecydowanym przeciwnikiem metody sylabowej w nauce czytania i pisania.

W nowym podręczniku już od pierwszych stron zastosował metodę analizy i syntezy wyrazów, która miała być drogą do automatyzacji czytania i pisania. W wydanym później przewodniku metodycznym autor pisał, że w Elementarzu nacisk jest położony na kształcenie od pierwszej chwili płynnego, swobodnego czytania. W tym celu zostały dobrane teksty sensowne, językowo łatwe, złożone z wyrazów krótkich i znanych dzieciom, dość często – zwłaszcza na początku – powtarzanych, by prowadzić uczniów do coraz większej wprawy i biegłości (Falski 1966: 169-170).

Najważniejsze zasady, jakimi Falski kierował się w opracowaniu podręcznika do nauki czytania dla dzieci, były następujące:

  • rozpoczynanie nauki powinno być prowadzone od wyrazów i prostych zdań, a nie od litery,
  • poznawanie liter i głosek powinno być produktem analizy wyrazów,
  • tekst do czytania powinien składać się ze znanych dziecku słów,
  • wyrazy powinny być przeważnie jednosylabowe,
  • nauczanie należy zaczynać od tekstu pisanego, a nie drukowanego,
  • przy nauczaniu czytania trzeba posługiwać się rysunkiem (Wroczyński 1988: 59).

W kolejnych wydaniach Elementarza autor wprowadził druk, pozostawiając nadal wzory pisane, by nie zaniedbać umiejętności pisania, wymagającego dłuższego czasu i większego trudu[3]. Chcąc uniknąć rozbieżności, polegającej na przyspieszaniu zdobycia umiejętności czytania kosztem opanowania umiejętności pisania, wprowadził w podręczniku wydanym w roku 1975 „bardziej wzajemnie powiązane nauczanie czytania i pisania przy jednoczesnym poznawaniu zarówno małych i wielkich znaków drukowanych, jak i małych i wielkich pisanych” (Falski 1977: 14). Zastosował przy tym szereg środków dla zapobieżenia trudnościom, jakie mogło powodować wprowadzenie kilku typów znaków. Dodał też specjalne ćwiczenia na czytanie druku do części I Elementarza, i na pisanie i czytanie wzorów pisanych do części I i II, by umożliwić utrzymanie równoległego postępu w czytaniu i pisaniu (Falski 1977: 14)[4].

Słuszność wprowadzonych w Elementarzu zasad potwierdzały studia porównawcze nad podręcznikiem (Wroczyński 1988: 59).

Falski podkreślał znaczenie kształcenia językowego w powiązaniu z ortografią: „Dzieci powinny wiedzieć, że nieraz pisze się inaczej, a wymawia inaczej i że tę, niewielką zresztą, różnicę należy utrzymać, tzn. mówić tak jak się mówi, a pisać tak jak się pisze”[5] (Falski 1977: 40).

Celowym i starannie przemyślanym zabiegiem było unikanie w podręczniku „wszelkiej opisowości na rzecz interesujących i kształcących ujęć scenicznych, odsłaniających zawsze jakieś zagadnienie lub pointę, aby rozszerzyć horyzonty myślowe i uatrakcyjnić samą czynność czytania” (Falski 1977: 14). Autor zastosował przy tym różnorodne znaki interpunkcyjne, by od samego początku wdrażać dzieci nie tylko do poprawnego czytania, ale i do wypowiadania się z właściwą intonacją.

J. Zborowski podkreślał nie tylko znakomitą formę językową i umiejętny dobór tekstów ujętych w fabułę, której treść była bliska dziecku rozpoczynającemu naukę czytania, ale również niepowtarzalny klimat Elementarza, pisząc o nim w swojej monografii Początkowa nauka czytania: „Już na pierwszych stronicach tego podręcznika potrafił autor z kilku zaledwie znanych dziecku słów wyczarować proste, a przy tym poprawne i odpowiadające słownikowi dziecka zdania i zwroty, a te powiązać w interesujące całości opowiadań” (Zborowski 1959: 81).

J. Walczyna stwierdziła, że Elementarz stanowi szczytowe osiągnięcie w dziedzinie nauczania syntetycznego[6]. Podręcznik ten umożliwiał dzieciom zarówno aktywne poznanie otaczającej rzeczywistości, jak też czynił opanowanie umiejętności mówienia, czytania i pisania procesem interesującym i kształcącym różne strony ich psychiki. Zdaniem autorki, pod względem wymogów psychologiczno-językowych żaden z podręczników nie jest w stanie mu dorównać (Walczyna 1968: 88-89).

Według R. Więckowskiego, oprócz wymienionych wyżej zalet, istotnym walorem Elementarza była metoda nauki czytania i pisania, oparta na podstawach naukowych, nosząca znamiona oryginalności (Więckowski 1998: 152-153).

M. Przetacznik-Gierowska zwracała uwagę na walory wychowawcze i poznawcze podręcznika Falskiego. Według niej, wartości te nie zostały docenione w należyty sposób. Stwierdziła, że Elementarz, służąc przyswajaniu umiejętności posługiwania się językiem pisanym, rozwijał wszechstronnie mowę i myślenie dziecka oraz jego wiedzę o rzeczach, opartą na pojęciach potocznych (Przetacznik-Gierowska 1992: 7).

R. Wroczyński uznał Elementarz za zjawisko wyjątkowe w historii książek szkolnych, pisząc: „to nowatorstwo metodyki elementarnego nauczania czytania i pisania, którą zastosował Falski, całkowite zarzucenie tradycyjnego poznawania liter i składania sylab, oparcie nauczania na poznawaniu i wyróżnianiu w nich elementów wspólnych – liter i dźwięków – zapewniło Elementarzowi tę siłę witalną i moc długiego trwania” (Wroczyński 1988: 260).   

Zdaniem autorów leksykonu Pedagogika, podręcznik ten był najważniejszym polskim elementarzem XX wieku (Milerski, Śliwerski 2000: 60).

Elementarz Falskiego osiągnął rekord najdłużej funkcjonującego elementarza na świecie (Radwiłowiczowa, Morawska 1986: 79). 


Literatura:

Bober-Pełzowska M., Tuzimek J. (1992), Nauka czytania i pisania w elementarzach Mariana Falskiego, w: M. Przetacznik-Gierowska (red.), Problemy psychodydaktyki nauczania początkowego, Warszawa: WSiP.

Brańska E. (2005), Zapomniany autor Elementarza, w: „Wychowanie w Przedszkolu”, nr 10/2005. Falski M. (1921), Higjena czytania, w: S. Kopczyński (red.), Higjena szkolna, Poznań – Lwów – Lublin – Łódź – Wilno: Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie.
Falski M. (1966), Przewodnik metodyczny do Elementarza i Ćwiczeń elementarzowych, Warszawa: PZWS.
Falski M. (1977), Uwagi do Elementarza i Ćwiczeń elementarzowych, Warszawa: WSiP.
Kiken I. (1935), Badania eksperymentalne nad ortografją. Z doświadczeń na terenie szkoły powszechnej w Katowicach, Warszawa: Nasza Księgarnia.
Malmquist E. (1987), Nauka czytania w szkole podstawowej, Warszawa: WSiP.
Milerski B., Śliwerski B. (red.), (2000), Pedagogika. Leksykon PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Okoń W. (1998), Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Polański E. (1973), Badania nad ortografią uczniów, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Przetacznik-Gierowska M. (1992), Przedmowa, w: M. Przetacznik-Gierowska (red.), Problemy psychodydaktyki nauczania początkowego, Warszawa: WSiP.
Radwiłowiczowa M., Morawska Z. (1986), Metodyka nauczania początkowego, Warszawa: WSiP.
Szober S. (1930), Zasady nauczania języka polskiego w zakresie szkoły powszechnej i gimnazjum niższego, Lwów-Warszawa: Książnica Polska Tow. Naucz. Szkół Wyższych.
Taboł S. (2005), Istota czytania, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Walczyna J. (1968), Integracja nauczania początkowego, Wrocław – Warszawa – Kraków:  Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Więckowski R. (1998), Pedagogika wczesnoszkolna, Warszawa: WSiP.
Wroczyński R. (1988), Marian Falski i reformy szkolne w Rzeczypospolitej, Warszawa: PWN.
Zborowski J. (1959), Początkowa nauka czytania, Warszawa: PZWS.
 


[1] Warto zwrócić uwagę na fakt, że u dziecka harmonijnie rozwijającego się rozwój mowy postępuje równolegle z rozwojem fizycznym: fazie głużenia odpowiada umiejętność unoszenia głowy; gaworzeniu – umiejętność siadania, pierwszym wyrazom – pozycja pionowa, stawanie na nóżki.

[2] W latach 1921 i 1926 pojawiły się nowe wersje podręcznika Falskiego. Nosiły one tytuł Elementarz powiastkowy dla dzieci. W roku 1933 Falski opracował dwie wersje elementarza: tematyczny – Elementarz dla szkół miejskich i powiastkowy – Elementarz dla szkół wiejskich (kolejne wydanie tych podręczników nastąpiło w 1937). W okresie II wojny światowej nastąpiła przerwa w wydawaniu Elementarza, gdyż okupacyjne władze niemieckie zabroniły używania tej książki. W tajnym nauczaniu rozpowszechniano jedynie jej odpisy. W roku 1949 ukazał się po raz pierwszy kolorowy ujednolicony Elementarz dla wszystkich uczniów klasy I, zarówno ze szkół miejskich, jak i wiejskich. Stał się on obowiązującym podręcznikiem szkolnym. Osiem lat później (1957/58) Falski wprowadził do Elementarza kolejne zmiany. W wydaniu tym znalazły się m.in. wiersze Tuwima, Fredry, Słonimskiego. Uzupełnieniem Elementarza były Ćwiczenia elementarzowe. W roku 1968 Falski przedstawił Ministerstwu Oświaty i Wychowania udoskonalony projekt podręcznika. Został on wydany dopiero w roku 1975, już po śmierci autora (Bober-Pełzowska, Tuzimek 1992: 10-28; Brańska 2005: 13-17).

[3] S. Szober zwracał uwagę, że przepisywanie wyrazów z tekstu pisanego lub takiego, w którym kształty liter przypominają pismo pomaga utrwalić w pamięci wyobrażenia wzrokowe i ruchowe, gdyż proces kojarzeniowy skraca się wtedy o jedno ogniwo (Szober 1930: 157). W. A. Lay, autor książki Führer durch den Rechtschreibunterricht gegründet auf psychologische Versuche dowiódł, że w tych samych ćwiczeniach przy wykorzystaniu druku uczniowie popełnili dwukrotnie więcej błędów niż wtedy, gdy posługiwano się czcionką przypominającą pismo (Kiken 1935: 61-62).  

[4] Zdaniem E. Malmquista, przestrzeganie zasady pewnej równoległości pomiędzy procesami czytania i pisania w taki sposób, aby osiąganie wyników w zakresie obu umiejętności następowało we wzajemnym wspieraniu się, jest szczególnie ważne w odniesieniu do wyrazów, których wymowa nie odpowiada pisowni (Malmquist 1987: 82).

[5] E. Polański potwierdził w badaniach nad ortografią uczniów istnienie ważnej zależności między znajomością gramatyki a sprawnością ortograficzną. Jednocześnie zwrócił uwagę na nie zawsze wystarczające łączenie nauczania ortografii z gramatyką w pracy dydaktycznej nauczycieli (Polański 1973: 102).

[6] Nauczanie syntetyczne (łączne, całościowe, globalne) – kierunek dydaktyczny traktujący treści i metody pracy w klasach początkowych jako określone całości tematyczne, które obejmują różne treści, zgodnie z tym, jak występują one w życiu, a nie jako odrębne przedmioty nauczania (Okoń 1998: 254).


JUŻ ZA TYDZIEŃ II CZĘŚĆ ARTYKUŁU. Zapraszamy do lektury