Wszyscy wiemy, jak ważna jest rozmowa z drugim człowiekiem i poczucie, że jest się słuchanym oraz rozumianym. Potrzebę taką odczuwamy niezależnie od naszych możliwości i umiejętności komunikacyjnych. Światowy Dzień Osób Jąkających się, obchodzony jak co roku 22 października, jest okazją do tego, by spojrzeć na osoby, które mają problem z płynnym wypowiadaniem się, przez pryzmat tej właśnie potrzeby.

Podczas kontaktu z drugą osobą mogą pojawiać się różne uczucia, wśród nich także lęk. Może on towarzyszyć osobie jąkającej się, która ma poczucie własnych ograniczeń w wypowiadaniu się. Może go także odczuwać rozmówca osoby jąkającej się, który nie wie, jak zachować się w takiej sytuacji i jak przyjąć właściwą, sprzyjającą swobodnej komunikacji postawę. Zrozumieć i „oswoić” jąkanie to poznać sytuację osoby jąkającej się. Prawdziwe spotkanie z drugim człowiekiem mającym trudności z płynnym wypowiadaniem się będzie możliwe dzięki uwzględnieniu jego ograniczeń i jego potrzeb.

Większość osób jąkających się zaczęła mieć problem z płynnością między drugim a szóstym rokiem życia. Niepłynność, która pojawia się u mniejszych dzieci, ma często charakter rozwojowy i mija bez interwencji terapeutycznej. Jeśli dziecko zaczyna się jąkać dopiero po ukończeniu trzeciego roku życia, i problem niepłynności jest obecny w mowie dziecka przez dłuższy okres czasu (np. 12 miesięcy), wówczas zmniejsza się szansa na samodzielnie poradzenie sobie z tą trudnością. Osobie jąkającej się często trudniej jest czerpać radość z rozmowy, bowiem skupia się ona na technicznych aspektach rozmowy. Staje przed takimi zadaniami, które od jej rozmówcy nie wymagają żadnego wysiłku czy nawet refleksji, gdyż są zautomatyzowane. Tymczasem osoba, która ma problemy z płynnym mówieniem, może natrafiać na wszystkie lub część z wymienionych poniżej trudności:

Kiedy problem z niepłynnością zaczyna się powtarzać, pojawia się obawa przed kolejnym zająknięciem, negatywne myśli i oczekiwanie na własną niemoc, napinają się mięśnie. Osoba jąkająca się zaczyna unikać wstydliwej dla niej sytuacji, coraz rzadziej odzywa się w towarzystwie. Przestaje ćwiczyć czynność mówienia. Kiedy odważa się podjąć nieśmiałą próbę, to często kończy się ona niepowodzeniem. Jąkanie może urosnąć do rangi problemu nie do pokonania. Rzadko też zdarza się, że osoba, która ma problem z płynnością, może obserwować ten sam problem u innych – jąka się jako jedyna lub jedna z nielicznych w otoczeniu (problem jąkania dotyczy 1% populacji osób dorosłych, a w przypadku dzieci – 5%). Zaczyna więc myśleć o sobie w następujący sposób: nie potrafię mówić tak płynnie jak inni, nie jestem w stanie skutecznie komunikować się.

To, co na pewno może wspomóc osobę jąkającą się w takim momencie, to okazanie, że treść wypowiedzi jest dla partnera rozmowy na tyle ważna, że jej forma schodzi na dalszy plan, podobnie jak tembr głosu, chrypka czy inne niedyspozycje głosowe. Taka właśnie postawa rozmówcy będzie świadczyć o tym, że komunikat osoby jąkającej się został usłyszany, a to pozwoli jej dokończyć wypowiedź. Doświadczenia specjalistów, wypowiedzi osób jąkających się, a także liczne badania naukowe nad zjawiskiem jąkania pozwoliły sformułować pewne wskazówki dla otoczenia, które pozwolą osobie jąkającej w jak najbardziej komfortowych warunkach porozumiewać się z innymi. Poniżej kilka wybranych rad dla osób, które chciałyby, aby ich jąkający się rozmówca mógł wypowiadać się jak najswobodniej:

Jąkanie jest złożonym problemem, a każda osoba, która się jąka, inaczej przeżywa swój problem. Każdy człowiek jest inny, ma inne doświadczenia, priorytety, cele. Dla jednych pragnieniem będzie opanowanie płynnego sposobu komunikowania się, inni będą dążyć do tego, aby jąkanie nie przeszkadzało im w osiąganiu stawianych celów i prowadzeniu satysfakcjonującego życia, ktoś inny może natomiast dążyć do sytuacji, w której przestanie myśleć o sobie jako o osobie jąkającej się.

W każdym spotkaniu, w każdej rozmowie warto uwzględnić istnienie trudności w komunikacji u innych osób. Poprawić jakość tej komunikacji to zrozumieć swoje ograniczenia oraz ograniczenia otaczających nas osób. Czasem wystarczy niewiele wysiłku, aby stworzyć warunki, które dadzą nam szansę prawdziwie spotkać się z drugim człowiekiem, pozwolić mu wydobyć bogactwo, które w sobie nosi, niezależnie od tego, jakie przeszkody mogą utrudniać usłyszenie tego, co ma do powiedzenia. Już od najmłodszych lat trzeba stwarzać warunki, które będą sprzyjały rozwojowi właściwych postaw i zachowań, a także będą zapobiegały wystąpieniu objawów jąkania.

Poniżej prezentujemy publikacje i strony internetowe, które promują odpowiednią komunikację i dostarczają niezbędnych informacji na temat jąkania:


LITERATURA:

1. Bennett E. M.: Working with People Who Stutter. A Lifespan Approach. Pearson Education, Inc., Upper Saddle River 2006.
2. Byrne R.: Pomówmy o zacinaniu. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. Warszawa 1989.
3. Chęciek M.: Jąkanie. W: Diagnoza i terapia zaburzeń mowy. Red. Z. Gałkowski, Z. Tarkowski, T. Zaleski. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Lublin 1993.
4. Chęciek M., Problemy dysfluencji mowy w aktualnych światowych badaniach (z uwzględnieniem V Kongresu Światowego Towarzystwa Zaburzeń Płynności Mowy w Dublinie), „Forum Logopedyczne” 2006, nr 11, s. 37-44.
5. Chęciek M.: Jąkanie. Diagnoza – terapia – program. Oficyna Wydawnicza Impuls. Kraków 2007.
6. Dell C.W. Jr.: Terapia jąkania u dzieci w młodszym wieku szkolnym. Oficyna Wydawnicza Impuls. Kraków 2008.
7. Guitar B., Peters T. J.: Stuttering: an integration of contemporary therapies. The Stuttering Foundation, Memphis 2008.
8. Kałużyński J.: Jąkanie a trema. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1971.
9. Kamińska D.: Wspomaganie płynności mowy dziecka – profilaktyka, diagnoza i terapia jąkania wczesnodziecięcego. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2006.
10. Kostecka W.: Dziecko i jąkanie. Polskie Towarzystwo logopedyczne. Zarząd Główny, Lublin, 2000.
11. Kostecka W.: Zintegrowany program terapii osób jąkających się. AWH Antoni Dudek, Lublin 2004.
12. Lichota E.: Profilaktyka jąkania i niepłynności mówienia. Wydawnictwo Harmonia. Gdańsk 2008.
13. Płusajska-Otto A., Wesierska K.: Rola nauczyciela w profilaktyce i terapii jąkania. W: Rozwój i jego wspieranie w perspektywie nauk o człowieku – teoria i rozwiązania praktyczne. Red. K. Baranowicz, A. Sobczak, M. Znajmiecka-Sikora. Pracownia Pedagogiki Specjalnej Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2010.
14. Tarkowski Z.: Jąkanie. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
15. Tarkowski Z.: Terapia jąkających się. W: Logopedia – pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki. Red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2003
16. Tarkowski Z.: Jąkanie. W: Podstawy neurologopedii. Podręcznik akademicki. Red. T. Gałkowski, E. Szeląg, G. Jastrzębowska. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2005.
17. Tarkowski Z: Jąkanie. Księga pytań i odpowiedzi. Wydawnictwo Harmonia. Gdańsk 2010.
18. Ward D.: Stuttering and Cluttering. Frameworks for Understanding and Treatment. Psychology Press. Hove 2006.
19. Waszczuk H.: Rodzinna terapia jąkania. Fundacja Rozwoju Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk 2005.
20. Węsierska K., Interakcyjna Terapia Rodzic–Dziecko – Palin Parent-Child Interaction Approach (Palin PCI) – przykładem skutecznego postępowania logopedycznego w jąkaniu wczesnodziecięcym, „Forum Logopedyczne”, 2010, nr 18, s. 23–33.
21. Węsierska K., Jeziorczak B.: Czy moje dziecko się jąka? Przewodnik dla rodziców małych dzieci, które mają problem z płynnym mówieniem. Centrum Logopedyczne, Katowice 2011.
22. Yairi E., Ambrose N. G.: Early Childhood Stuttering. For Clinicians by Clinicians. Pro-ed An International Publisher. Austin 2005.


STRONY INTERNETOWE:

Centrum Logopedyczne: www.centrumlogopedyczne.com.pl
International Fluency Association: www.theifa.org
Fundacja Orator: www.orator.pl
Polskie Towarzystwo Logopedyczne: www.logopedia.umcs.lublin.pl
Polskie Towarzystwo Logopedyczne, Oddział Śląski: www.ptl.katowice.pl
Polski Związek jąkających się: www.pzj.com.pl
Polski Związek Logopedów: www.logopeda.org.pl
National Stuttering Association: www.nsastutter.org
Specjalistyczne Centrum Terapii Jąkania: www.jakanie-terapia.pl
The British Stammering Association: www.stammering.org
The Michael Palin Centre for Stammering Children: www.stammeringcentre.org


Autorki:
Barbara Jeziorczak (logopeda, psycholog)
Poradnia Psychologiczno-Pedagoiczna nr 1 w Katowicach, Centrum Logopedyczne w Katowicach
Anna Chrostek (logopeda)
Centrum Logopedyczne w Katowicach